GELENEKTEN GELECEĞE ZARİF BİR MİRAS: TEL KIRMA
Geleneksel Türk el sanatlarının en zarif örneklerinden biri olan tel kırma nakışı, yüzyıllardır zerafetini ve ışıltısını kaybetmeden günümüze kadar ulaşan kadim bir gelenektir. Halk arasında daha çok "Bartın İşi" olarak bilinen bu eşsiz sanat, incecik tüller üzerine gümüş tellerin hayat bulmuş halidir.
Bu yazımızdatel kırma nakışının kökenine, tarihsel gelişimine ve bu sanatı icra etmek için gereken temel malzemelere yakından bakacağız.
Tel Kırma Nakışının Tarihçesi ve Kökeni
Tel kırma sanatının kökleri Osmanlı dönemine, 17. yüzyıla kadar dayanmaktadır. İlk olarak Bartın ve çevresinde uygulanıp geliştirildiği için kaynaklarda ve halk kültüründe "Bartın nakışı" olarak anılır. 2009 yılında alınan Coğrafi İşaret Tescil Belgesi ile bu benzersiz sanatımız Bartın adına resmiyet kazanmıştır.
Gelin Sandıklarının Olmazsa Olmazı: Geçmişte Bartın'da evliliğe hazırlanan genç kızların çeyiz sandıklarının en değerli parçasını tel kırma örtüler oluştururdu. Çarşaflardan bohçalara, seccadelerden namaz başörtülerine kadar pek çok parça bu teknikle işlenirdi. Aynı zamanda kına duvaklarının olmazsa olmazı kırmızı tüller üzerine tel kırma gelin örtüleriydi.
İsmini Nasıl Aldı?: Tel kırma, adını yapım aşamasından alır. Makas kullanılmaksızın, gümüş telin el yardımıyla (tırnaklar arasında bükülüp) kırılmak suretiyle koparılması bu ismi almasında etken olmuştur.
Geleneksel Motifler: İlk dönemlerde dantel örneklerinden, kanaviçe motiflerinden ve klasik Türk işi kompozisyonlarından ilham alınarak milimetrik kağıtlar üzerine tasarlanan geometrik ve bitkisel desenler tüllere yansıtılmıştır.
Tel Kırma Nakışının Temel Malzemeleri
Tel kırma yapmak, sabır kadar doğru malzeme seçimini de gerektirir. Nakışın hem estetik durması hem de uzun ömürlü olması için kullanılan temel malzemeler şunlardır:
1. Tel Kırma Teli (Gümüşlü Tel)
Sanatın ana karakteri olan bu tel, yaklaşık 1.5 milimetre genişliğinde yassı bir yapıya sahiptir. Görünüşü gelin teline benzeyen bu teller;
Geleneksel olarak saf gümüş veya altın kaplama, gümüş rengi, bakır rengi, altın rengi ve günümüzde ise pek çok farklı renkte üretilebilmektedir.
Dikkat Edilmesi Gereken: teller neme karşı hassastır; bu nedenle oksitlenmeyi önlemek için nemli ellerle işlenmemeli, rutubetli ortamda tutulmamalı ve pamuklu bez arasında korunmalıdır.
En çok tercih edilen geleneksel kumaş türü tel kırma petek tüller, kare tüllerveya pamuklu/keten karışımı seyrek dokuma kumaşlardır.
Kumaşın gergin durması, desenlerin hatasız sayılabilmesi ve telin düzgün konumlandırılması için çelik içli plastik kasnaklar kullanılır. Kasnak, işleme sırasında kumaşın potluk yapmasını engeller.
Klasik dikiş iğnelerinden tamamen farklı, kendine has özel bir iğnedir.
Yassı, kısa (yaklaşık 2.5 cm boyunda) ve uca doğru incelen bir yapısı vardır.
Enine çizgi halinde iki deliğe sahip olan bu özel iğne, kumaşın liflerini kesmeden, sadece aralayarak geçecek şekilde tasarlanmıştır.
Geçmişten bugüne geleneksel el sanatlarımız arasında zarif ışıltısıyla öne çıkan tel kırma nakışı; başörtülerinden gece çantalarına, abiye giysilerden ev dekorasyonuna kadar geniş bir kullanım alanına sahiptir. Bu değerli zanaat, hem kültürel mirasımızı yaşatmak hem de ortaya çıkan ürünleri zevkle kullanmak isteyenler için zerafetini her daim korumaktadır.
